مراقبتهای دوران بارداری؛ از اولین آزمایش مثبت تا تولد نوزاد
در راهنمای جدید ACOG، ارزیابی اولیه بارداری پیش از هفته ۱۰ از اولین روز آخرین قاعدگی یا در فاصله مناسبی پس از تشخیص بارداری توصیه شده است.
مراقبتهای دوران بارداری؛ از اولین آزمایش مثبت تا تولد نوزاد
بارداری دورهای طبیعی اما بسیار مهم در زندگی یک زن است. بسیاری از بارداریها بدون مشکل جدی طی میشوند، اما برخی عوارض مانند فشارخون بارداری، دیابت بارداری، کمخونی، اختلال رشد جنین یا عفونتها ممکن است در ابتدا هیچ علامت واضحی نداشته باشند.
به همین دلیل، مراقبت منظم دوران بارداری یکی از مهمترین اقدامات برای حفظ سلامت مادر و جنین است.
هدف مراقبت بارداری تنها انجام آزمایش و سونوگرافی نیست. در هر مراجعه وضعیت مادر و جنین ارزیابی شده و بر اساس سن بارداری، شرایط جسمی مادر و عوامل خطر، برنامه مراقبتی اختصاصی تنظیم میشود.
مراقبت بارداری از چه زمانی باید شروع شود؟
بهتر است مراقبت بارداری در هفتههای ابتدایی و بلافاصله پس از اطلاع از بارداری آغاز شود.
در راهنمای جدید ACOG، ارزیابی اولیه بارداری پیش از هفته ۱۰ از اولین روز آخرین قاعدگی یا در فاصله مناسبی پس از تشخیص بارداری توصیه شده است.
در اولین جلسه معمولاً موارد زیر بررسی میشود:
- تاریخ اولین روز آخرین قاعدگی و تعیین سن تقریبی بارداری
- سوابق بارداری و زایمانهای قبلی
- سابقه سقط، زایمان زودرس یا پرهاکلامپسی
- بیماریهای زمینهای مانند دیابت، فشارخون یا بیماری تیروئید
- داروها و مکملهای مصرفی
- سابقه خانوادگی بیماریهای ژنتیکی
- وزن و شاخص توده بدنی
- فشارخون
- سبک زندگی، تغذیه، مصرف دخانیات و سایر عوامل مؤثر بر بارداری
در صورت نیاز، سونوگرافی برای تأیید محل بارداری، بررسی ضربان قلب جنین و تعیین دقیقتر سن بارداری درخواست میشود.
سهماهه اول بارداری؛ هفته ۱ تا ۱۳
سهماهه اول یکی از حساسترین مراحل رشد جنین است؛ زیرا شکلگیری اولیه بسیاری از اندامها در همین دوران اتفاق میافتد.
آزمایشهای اولیه بارداری
بر اساس وضعیت هر فرد، ممکن است آزمایشهایی مانند موارد زیر درخواست شود:
- شمارش کامل سلولهای خون و بررسی کمخونی
- تعیین گروه خونی و Rh
- بررسی قند خون
- آزمایش ادرار و در صورت نیاز کشت ادرار
- بررسی برخی عفونتهای مهم دوران بارداری
- ارزیابی ایمنی نسبت به بعضی بیماریهای عفونی
- بررسی هپاتیت B، HIV و سیفلیس بر اساس پروتکلهای مراقبت بارداری
- آزمایشهای تیروئید در افرادی که اندیکاسیون دارند
- بررسیهای تکمیلی بر اساس سابقه مادر
نوع آزمایشها ممکن است بر اساس سابقه پزشکی، شرایط مادر و دستورالعملهای کشوری متفاوت باشد.
اهمیت اسیدفولیک
یکی از مهمترین مکملها در دوران قبل از بارداری و هفتههای ابتدایی حاملگی، اسیدفولیک است.
مصرف کافی اسیدفولیک میتواند احتمال بروز برخی ناهنجاریهای مادرزادی مغز و ستون فقرات جنین، بهویژه نقص لوله عصبی، را کاهش دهد.
برای بیشتر زنان، مقدار معمول پیشگیرانه حدود ۴۰۰ میکروگرم در روز است؛ اما در برخی افراد مانند کسانی که سابقه بارداری با نقص لوله عصبی دارند یا بعضی داروها و بیماریهای زمینهای دارند، ممکن است دوز متفاوتی لازم باشد.
دوز مکمل باید بر اساس شرایط فرد توسط درمانگر تعیین شود.
غربالگری اختلالات کروموزومی جنین
امروزه روشهای مختلفی برای ارزیابی احتمال برخی اختلالات کروموزومی جنین وجود دارد.
بر اساس سن مادر، سابقه خانوادگی و شرایط بارداری ممکن است درباره گزینههایی مانند:
- غربالگری سهماهه اول
- سونوگرافی NT
- آزمایشهای غربالگری سرمی
- NIPT یا بررسی DNA آزاد جنینی در خون مادر
- و در موارد خاص تستهای تشخیصی
مشاوره انجام شود.
نکته مهم این است که آزمایش غربالگری با آزمایش تشخیصی یکسان نیست.
غربالگری تنها احتمال وجود یک اختلال را تخمین میزند و در صورت مشاهده نتیجه پرخطر ممکن است بررسیهای دقیقتری لازم شود.
سهماهه دوم بارداری؛ هفته ۱۴ تا ۲۷
برای بسیاری از مادران، سهماهه دوم آرامترین بخش بارداری است؛ اما مراقبتهای منظم همچنان اهمیت زیادی دارد.
در هر ویزیت معمولاً مواردی مانند:
- فشارخون مادر
- تغییرات وزن
- علائم و شکایات مادر
- رشد رحم
- ضربان قلب جنین
- و در هفتههای مناسب حرکات جنین
ارزیابی میشود.
سونوگرافی آنومالی
یکی از مهمترین بررسیهای این دوره، سونوگرافی دقیق ساختمان جنین یا آنومالی اسکن است.
این سونوگرافی معمولاً در میانه بارداری انجام میشود و در آن بخشهای مختلف بدن جنین مانند:
- مغز و جمجمه
- ستون فقرات
- قلب
- شکم
- کلیهها و مثانه
- اندامها
- جفت
- مایع آمنیوتیک
بررسی میشوند.
سونوگرافی آنومالی میتواند بسیاری از ناهنجاریهای ساختاری را شناسایی کند؛ با این حال هیچ سونوگرافی قادر به تشخیص صددرصد تمام اختلالات جنینی نیست.
غربالگری دیابت بارداری
دیابت بارداری ممکن است در زنی ایجاد شود که پیش از بارداری سابقه دیابت نداشته است.
به همین دلیل غربالگری آن بخش مهمی از مراقبت دوران بارداری محسوب میشود.
در بسیاری از زنان، غربالگری دیابت بارداری حدود هفتههای ۲۴ تا ۲۸ بارداری انجام میشود.
در افراد دارای عوامل خطر مانند:
- سابقه دیابت بارداری
- چاقی
- سابقه نوزاد با وزن بالا
- سابقه خانوادگی قوی دیابت
- یا بعضی اختلالات متابولیک
ممکن است ارزیابی زودتر انجام شود.
کنترل مناسب دیابت بارداری میتواند خطر برخی عوارض برای مادر و جنین را کاهش دهد.
سهماهه سوم بارداری؛ از هفته ۲۸ تا زمان زایمان
با نزدیک شدن به پایان بارداری، تعداد ویزیتها و توجه به وضعیت مادر و جنین افزایش پیدا میکند.
در این دوره معمولاً موارد زیر با دقت بیشتری بررسی میشود:
- فشارخون
- ورم غیرطبیعی
- وزن مادر
- رشد جنین
- حرکات جنین
- وضعیت قرارگیری جنین
- میزان مایع آمنیوتیک در صورت نیاز
- علائم زایمان زودرس
- و علائم پرهاکلامپسی
در برخی بارداریها بر اساس شرایط مادر یا جنین ممکن است سونوگرافی رشد، داپلر یا ارزیابیهای دیگری نیز لازم باشد.
فشارخون و پرهاکلامپسی؛ یکی از مهمترین مراقبتها
پرهاکلامپسی یکی از عوارض مهم بارداری است و میتواند بعد از نیمه بارداری ایجاد شود.
کنترل فشارخون در تمام مراجعات بارداری اهمیت زیادی دارد.
برخی مادران به دلیل عوامل خطر ممکن است با نظر پزشک یا درمانگر نیاز به آسپرین با دوز پایین برای کاهش احتمال پرهاکلامپسی داشته باشند.
این درمان برای همه زنان باردار مناسب نیست و نباید بدون ارزیابی و تجویز درمانگر شروع شود.
تغذیه در دوران بارداری
تغذیه مناسب به معنای «دو برابر غذا خوردن» نیست.
در دوران بارداری کیفیت رژیم غذایی اهمیت بیشتری از افزایش بیرویه حجم غذا دارد.
رژیم غذایی مادر بهتر است شامل منابع مناسب:
- پروتئین
- سبزیجات
- میوه
- غلات کامل
- حبوبات
- لبنیات یا جایگزین مناسب آن
- چربیهای سالم
باشد.
نیاز به آهن، فولات، ید، ویتامین D و برخی مواد مغذی دیگر در دوران بارداری تغییر میکند؛ بنابراین نوع مکمل باید بر اساس رژیم غذایی، آزمایشها و شرایط مادر تعیین شود.
از مصرف خودسرانه مکملهای گیاهی، داروها و مکملهای با دوز بالا در دوران بارداری خودداری کنید؛ زیرا «طبیعی بودن» یک محصول به معنای ایمن بودن آن در بارداری نیست.
فعالیت بدنی در دوران بارداری
در یک بارداری بدون عارضه و در صورت نبود منع پزشکی، فعالیت بدنی متوسط معمولاً مفید است.
برای بسیاری از زنان باردار، حدود ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط در هفته توصیه میشود.
فعالیتهایی مانند:
- پیادهروی
- ورزشهای مخصوص بارداری
- شنا
- تمرینات کششی مناسب
- و بعضی تمرینات قدرتی اصلاحشده
میتوانند مناسب باشند.
نوع و شدت ورزش باید بر اساس سابقه ورزشی، هفته بارداری و شرایط پزشکی مادر تنظیم شود.
در صورت خونریزی، درد شدید، انقباضات، نشت مایع، سرگیجه شدید یا سایر علائم غیرطبیعی باید ورزش متوقف و وضعیت بررسی شود.
واکسیناسیون در دوران بارداری
برخی واکسنها در دوران بارداری قابل استفاده و حتی توصیهشده هستند، در حالی که بعضی واکسنهای زنده در دوران بارداری ممنوع یا غیرتوصیهشدهاند.
برای مثال بر اساس دستورالعملهای بینالمللی، واکسن آنفلوانزای غیرفعال و واکسن Tdap در دوران بارداری در شرایط مناسب توصیه میشوند.
زمان و نوع واکسن باید بر اساس شرایط فرد، سوابق واکسیناسیون، فصل بیماریها و دستورالعملهای کشوری تعیین شود.
سلامت روان مادر نیز بخشی از مراقبت بارداری است
مراقبت بارداری فقط مربوط به فشارخون، آزمایش و سونوگرافی نیست.
اضطراب، افسردگی، اختلال خواب، استرس شدید و مشکلات خانوادگی نیز میتوانند بر کیفیت زندگی مادر در دوران بارداری تأثیر بگذارند.
اگر احساس غمگینی طولانی، اضطراب شدید، بیعلاقگی به فعالیتهای روزمره یا اختلال قابلتوجه در خواب و عملکرد دارید، این موضوع را با درمانگر خود مطرح کنید.
سلامت روان مادر، بخشی از سلامت بارداری است.
حرکات جنین را جدی بگیرید
با پیشرفت بارداری، مادر به تدریج الگوی طبیعی حرکات جنین خود را میشناسد.
کاهش واضح یا غیرمعمول حرکات جنین نسبت به الگوی همیشگی باید جدی گرفته شود و نیاز به ارزیابی دارد.
در صورت نگرانی درباره کاهش حرکات جنین، منتظر ویزیت بعدی نمانید.
چه علائمی در بارداری نیاز به مراجعه سریع دارند؟
در دوران بارداری برخی علائم نباید نادیده گرفته شوند.
در صورت بروز مواردی مانند:
- خونریزی واژینال قابل توجه
- خروج یا نشت مایع از واژن
- درد شدید یا مداوم شکم و لگن
- سردرد شدید و غیرمعمول
- تاری دید یا اختلال بینایی
- تورم ناگهانی صورت یا دستها
- تنگی نفس شدید
- درد قفسه سینه
- تب بالا
- استفراغ شدید و مداوم
- انقباضات منظم قبل از موعد
- کاهش محسوس حرکات جنین
- تشنج یا کاهش سطح هوشیاری
باید در اسرع وقت ارزیابی پزشکی انجام شود.
آیا همه مادران برنامه مراقبتی یکسانی دارند؟
خیر.
یکی از تغییرات مهم در رویکردهای جدید مراقبت بارداری این است که تعداد و نوع مراجعات باید متناسب با شرایط هر مادر تنظیم شود.
سن مادر، سابقه بارداری، بیماریهای زمینهای، فشارخون، دیابت، بارداری چندقلویی، وضعیت رشد جنین و عوامل اجتماعی و روانی میتوانند بر برنامه مراقبت تأثیر بگذارند.
بنابراین دو زن با سن بارداری یکسان ممکن است برنامه مراقبتی متفاوتی داشته باشند.
مراقبت منظم؛ مهمتر از انجام پراکنده آزمایشها
بررسیهای علمی نشان میدهند دسترسی مناسب به مراقبت دوران بارداری با کاهش برخی پیامدهای نامطلوب مانند زایمان زودرس، وزن کم هنگام تولد و مرگومیر نوزادی مرتبط است.
اما مراقبت خوب تنها به تعداد مراجعات وابسته نیست؛ کیفیت مراقبت، تشخیص بهموقع عوامل خطر، آموزش مادر و پیگیری صحیح نتایج آزمایشها اهمیت زیادی دارد.
مراقبت بارداری در مرکز سلامت فراهانی
در برنامه مراقبت بارداری، تلاش میکنیم روند بارداری شما از ابتدا بهصورت منظم و مرحلهبهمرحله پیگیری شود.
در مراجعات، متناسب با سن بارداری و شرایط مادر، مواردی مانند:
- بررسی آزمایشها و سونوگرافیها
- کنترل فشارخون و وزن
- ارزیابی رشد و سلامت جنین
- بررسی مکملهای دوران بارداری
- آموزش تغذیه و سبک زندگی
- بررسی علائم هشدار
- پاسخ به نگرانیها و سؤالات مادر
- برنامهریزی مراجعات بعدی
- و آمادگی برای هفتههای پایانی بارداری و زایمان
انجام میشود.
هدف ما این است که مادر در تمام مسیر بارداری بداند اکنون در چه مرحلهای قرار دارد، چه بررسیهایی لازم دارد و چه علائمی را باید جدی بگیرد.